Slide background

Spuścizna Jana Nowaka-Jeziorańskiego

W 1995 roku Jan Nowak-Jeziorański, jeszcze mieszkając w USA, został członkiem Rady Kuratorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. W kolejnych latach przekazywał Ossolineum swoje archiwum i zbiory. W roku 2000 został honorowym obywatelem Wrocławia, a w lutym 2001 z jego inicjatywy powołana została we Wrocławiu fundacja Kolegium Europy Wschodniej działająca na rzecz współpracy pomiędzy narodami Europy Środkowej i Wschodniej. 

Od 2004 roku przyznawana jest Nagroda Jana Nowaka-Jeziorańskiego, ustanowiona w 2004 roku przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego, miasto Wrocław, Uniwersytet Wrocławski, ZNiO i Kolegium Europy Wschodniej. Wręczana jest co roku w czerwcu w Ossolineum. Jej pierwszym laureatem był Tadeusz Mazowiecki, kolejnymi m.in. George Bush sen., kardynał Jean-Marie Lustiger, Waclav Havel i Leszek Balcerowicz. 

Zgodnie z umową zawartą z Fundacją Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich Ossolineum publikuje korespondencję Jana Nowaka-Jeziorańskiego. W 2001 roku ukazał się zbiór korespondencji z Jerzym Giedroyciem (Wydawca: Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum), w 2006 tom „Polska droga do NATO. Listy, dokumenty, publikacje”,  w najbliższym czasie ukażą się listy Kuriera z Warszawy i Marii Winowskiej, katolickiej pisarki i współpracowniczki kardynała Stefana Wyszyńskiego. W przygotowaniu są kolejne tomy korespondencji Jana Nowaka-Jeziorańskiego, m.in. z pisarzami: Witoldem Gombrowiczem, Gustawem Herlingiem-Grudzińskim i Kazimierzem Wierzyńskim.

Między czerwcem a sierpniem 2005 roku we Wrocławiu prezentowana była wystawa „Dar Jana Nowaka-Jeziorańskiego dla Zakładu Narodowego im. Ossolińskich”.

W 2009 roku w ZNiO powołany został Gabinet Jana i Jadwigi Nowak-Jeziorańskich, który stał się częścią Gabinetów Świadków Historii. W 2016 roku w należącej do Ossolineum Kamienicy pod Złotym Słońcem na wrocławskim Rynku otwarta zostanie stała wystawa poświęcona walce pokolenia Jana Nowaka-Jeziorańskiego i Władysława Bartoszewskiego o wolną Polskę. 

W sporządzonym w 2004 r. testamencie Jan Nowak-Jeziorański przekazał swoje archiwum i gromadzone przez całe życie zbiory Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich (ZNiO). Dar obejmuje bogatą kolekcję rękopisów i archiwaliów dokumentujących m.in. działalność wojenną fundatora, liczne materiały dotyczące jego wypraw kurierskich – w tym szyfrowane depesze, protokoły, konspiracyjne dokumenty – i działalności prowadzonej w ramach Akcji „N”.

Niezwykle cenne są fotografie z czasów Powstania Warszawskiego, które w mikrofilmach Nowak-Jeziorański przemycił podczas ostatniej misji kurierskiej do Londynu. W skład daru wchodzą również dokumenty z jego pracy w BBC i Kongresie Polonii Amerykańskiej. 

Najważniejszą część archiwum stanowią materiały z okresu 23 lat sprawowania przez Nowaka-Jeziorańskiego funkcji dyrektora Rozgłośni Polskiej RWE. Są wśród nich skrypty audycji radiowych, wywiady z informatorami, tajna korespondencja, fotografie, memoranda, które pisał do wpływowych osób, osobiste wypowiedzi, komentarze i statystyki opisujące stopień zagłuszania audycji, ich recepcję przez odbiorców. Bardzo ważną część archiwum stanowią materiały dotyczące audycji z udziałem Józefa Światły oraz koordynowanej między innymi przez Jana Nowaka-Jeziorańskiego tak zwanej akcji balonowej, która polegała na transportowaniu do Polski, za pomocą tysięcy balonów broszur z informacjami o kulisach działania UB i PZPR. 

W przekazanych zbiorach znajduje się także zbiór korespondencji m.in. z Jerzym Giedroyciem, Zbigniewem Brzezińskim, Witoldem Gombrowiczem czy Gustawem Herlingiem-Grudzińskim oraz archiwa osobowe, m.in. Tadeusza Żenczykowskiego. Archiwum obejmuje ponadto zbiór dyplomów i fotografii dokumentujących działalność Nowaka-Jeziorańskiego na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i jej przyjęcia do NATO. Kolejna grupa materiałów ukazuje jego życie i pracę po powrocie do Polski w 2002 r. Na dar składają się ponadto biblioteka Nowaka-Jeziorańskiego oraz jego archiwum osobiste.

Jan Nowak-Jeziorański tworząc swą kolekcję, interesował się głównie tym, co związane było z polską kulturą i nauką. Jego dar wzbogacił zbiory ZNiO o liczne cenne dzieła sztuki, w tym m.in. obraz Utopiona w Bosforze z 1872 Jana Matejki, akwarela Józefa Czapskiego Loża z 1976, obraz Juliana Fałata Okolice Bystrej z 1917, płótno Antoniego Piotrowskiego Scena z powstania 1863 roku z 1881, cenne grafiki, miniatury czy fotografie autorstwa jego żony, Jadwigi Nowak-Jeziorańskiej.

W skład kolekcji wchodzą ponadto cenne zbiory numizmatyczne, wśród których na szczególną uwagę zasługuje m.in. denar Bolesława Krzywoustego. Dar obejmuje również otrzymane przez Nowaka-Jeziorańskiego najwyższe odznaczenia Polski i USA (Order Orła Białego i Prezydencki Medal Wolności), mapy, nagrody, fotografie, rodzinne pamiątki oraz meble.

Źródło: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, www.oss.wroc.pl
Grafiki i materiały archiwalne dzięki uprzejmości Osslineum. 

Facebook